«Πέρσες» στην Επίδαυρο: Σήκωσαν κουρνιαχτό για το αντιπολεμικό μήνυμα του Αισχύλου

Η πρώτη εικόνα είναι η ορχήστρα του θεάτρου της Επιδαύρου άδεια και επιβλητική- χωρίς το παραμικρό σκηνικό- να υποδηλώνει εξαρχής και ξεκάθαρα ότι πάνω στο χώμα της και μόνο, και στον περιβάλλοντα χώρο με τα ψηλά πεύκα, θα ρέει η αφήγηση. Η γυμνή ορχήστρα θα γίνει τόπος, χώρος, έρημος και σπαρμένος με θανατικό, ηττημένο παλάτι, αιματοβαμμένο μονοπάτι που μπορεί να καταλήγει στη θάλασσα, αυτή που πέρασαν οι Πέρσες για να φτάσουν στη Σαλαμίνα και να ηττηθούν, να πνίξουν στα νερά της την αλαζονεία του βασιλιά τους, Ξέρξη, ώστε να επιστρέψει ταπεινωμένος, ένα κουφάρι χωρίς ψυχή μέσα στα άλλοτε αρχοντικά, πλέον κουρελιασμένα ρούχα του. Ο χορός-πρωταγωνιστής των «Περσών» του Αισχύλου που σκηνοθέτησε ο Χρήστος Θεοδωρίδης (σε μετάφραση του Παναγιώτη Μουλλά) θα γεμίσει την ορχήστρα σιγά σιγά, ένας-ένας θα πάρει τη θέση του και όλοι μαζί θα χτίσουν έναν παλλόμενο οργανισμό, ένα σώμα από νέους ανθρώπους, από νιάτα που σφύζουν ζωή κι έχουν όλο το μέλλον μπροστά τους (τι τραγική αντίφαση να πληροφορούνται σε λίγο ότι ξεκληρίστηκε η γενιά τους), με κεκτημένο το δικαίωμα της παρρησίας και του θάρρους να ρίξουν το ανάθεμα στον βασιλιά τους για την μεγάλη ήττα στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας που ξεκίνησε ως φιλόδοξη εκστρατεία του Ξέρξη κατά των Ελλήνων. «Αχ μια φορά πόσο μεγάλη και γλυκιά ήταν στ΄αλήθεια η ζωή μας…» θα ακούσουμε σε λίγα λεπτά σε έναν συλλογικό θρήνο που θα εκφραστεί ορμώμενος κυρίως από το αίσθημα της οργής για τον χαμό των ανθρώπων τους και την έπαρση του βασιλιά τους.

Οι «Πέρσες», γραμμένοι το 472 π.Χ., αποτελούν το αρχαιότερο σωζόμενο πλήρες έργο της αρχαίας ελληνικής δραματουργίας και ταυτόχρονα την πρώτη θεατρική καταγραφή ιστορικών γεγονότων. Ο Αισχύλος, αυτόπτης μάρτυρας της Ναυμαχίας της Σαλαμίνας (480 π.Χ.), δημιουργεί ένα «σκηνικό ρεπορτάζ» πολέμου, μόλις οκτώ χρόνια μετά την καταστροφή και είναι η πρώτη φορά που η ίδια η Ιστορία «ανέβηκε» στη σκηνή και μάλιστα, με έναν πραγματικά θαρραλέο λόγο αφού ο Αισχύλος δεν μίλησε για τους νικητές αλλά για τους ηττημένους, για εκείνους που περιμένουν τους δικούς τους ανθρώπους να γυρίσουν από έναν πόλεμο.

Εντυπωσιακές εικόνες χωρίς σκηνικά

Ο Χρήστος Θεοδωρίδης στην πρώτη του κάθοδο στο θέατρο της Επιδαύρου επέλεξε να αφήσει την ορχήστρα του θεάτρου να «αναπνεύσει» χωρίς σκηνικά, να αξιοποιήσει τον πίσω από την ορχήστρα χώρο ακόμα και το ίδιο το χώμα (από τις πιο αξιομνημόνευτες στιγμές της παράστασης όταν σηκώνεται κουρνιαχτός από την ένταση των σωμάτων των νέων του χορού και το χτύπημα των ποδιών τους στη γη) και σε γενικές γραμμές να δώσει έμφαση στη δύναμη της εικόνας που συνεπικουρεί τη δυναμική του λόγου του Αισχύλου. Σύμμαχοι του σε αυτή την προσέγγιση οι εκπληκτικοί φωτισμοί του Τάσου Παλαιορούτα και της Ιωάννας Αθανασίου που έστησαν εμπνευσμένες και εντυπωσιακές εικόνες. Από το κόκκινο μονοπάτι που χανόταν στο δάσος, σαν βαμμένο στο χρώμα του αίματος, μέχρι τους φωτισμούς στον έξω χώρο ή το παιχνίδι με τις σκιές, όλα απολύτως σκηνοθετημένα φωτιστικά με τις δραματικές επισημάνσεις να έρχονται και από την μουσική του Τζεφ Βάγκνερ, έναν συνδυασμό ηλεκτρονικού ήχου και παραδοσιακού ρυθμού, που λειτουργούσε σαν υπόμνηση και καταστροφής και τελετουργίας ενσωματώνοντας ήχους από σειρήνες έως θρακιώτικα μοιρολόγια, χωρίς ωστόσο να απουσιάσουν οι σιωπές συντριβής, οι παύσεις περισυλλογής, η βαθιά ανάσα του χορού πριν από το ξέσπασμα. Ίσως οι παύσεις κάποιες στιγμές να κράτησαν λίγο παραπάνω από όσο χρειαζόταν, προκαλώντας μια αμηχανία.

Βασιλιάδες του Πάνω και του Κάτω Κόσμου

Οι κορυφώσεις έρχονταν σε σημεία ακόμα και χωρίς λέξεις, μόνο με φώτα, μουσικές και κίνηση του χορού (επιμέλεια Ξένια Θέμελη). Ο χορός ήταν αυτός που έδωσε στην παράσταση μερικές από τις ωραιότερες στιγμές της, ακόμα και ακινησίας και σιωπής ή ένθεης μανίας και έκστασης, με κορυφαία την επίκληση στον Δαρείο. Το φάντασμα του Δαρείου του έμπειρου Δημήτρη Καταλειφού, που εμφανίστηκε διαβαίνοντας το (φωτισμένο) κόκκινο μονοπάτι μέσα από τα δέντρα, και ύστερα περπάτησε ανάμεσα στον χορό, σαν κοινός θνητός κι όχι φορέας εξουσίας, είχε σθένος, ηρεμία και σοφία, και ήταν πειστικός ο ηθοποιός ως η φωνή της λογικής που πατά στη γνώση ότι η αλαζονεία οδηγεί στην καταστροφή. Δεν είχε το επιβλητικό εκτόπισμα αυτού που κάποτε ήταν ξακουστός βασιλιάς-ενδεχομένως να ήταν η σκηνοθετική οδηγία. Η Μαρία Ναυπλιώτου ως Άτοσσα διένυσε σταδιακά και με μέτρο μια εσωτερική διαδρομή με ωραίο ρυθμό, εμφανίστηκε αγέρωχη με το ανάστημα που ταιριάζει στην εξουσία της μέσα στα κομψά ρούχα της-μια μεγαλοπρεπή χρυσοποίκιλτη κάπα που από κάτω έκρυβε ένα μοντέρνο παντελόνι (κοστούμια Τίνα Τζόκα) και από περήφανη βασίλισσα («ο στρατός της Περσίας είναι ανίκητος και η καρδιά του λαού ατσάλι») έγινε μητέρα που αγωνιά και καταρρέει («Αν νικήσει ο γιος μου, θα είναι άντρας θαυμαστός. Αν δεν νικήσει δεν έχει στην πατρίδα να δώσει λόγο. Μόνο να σωθεί! Και θα’ ναι πάλι βασιλιάς στη χώρα αυτή!»). Από τον Ξέρξη του Αναστάση Ροΐλού ο οποίος έκανε μια καλοκουρδισμένη αλλά στο ίδιο συνεχώς τέμπο ερμηνεία, απουσίαζαν οι αποχρώσεις, οι συναισθηματικές διακυμάνσεις και η εσωτερική συντριβή. Ο αγγελιοφόρος του Σταύρου Σβήγκου μετέφερε περισσότερο το συναίσθημα της οργής από την έπαρση, παρά τον θρήνο για την καταστροφή, με ένα νεύρο ίσως υπερβολικό. Περιττό μάλλον το εύρημα του μικροφώνου όταν η απεύθυνση ήταν προς τον λαό.

Ο θρήνος ανήκει στον λαό

Εξαιρετική η ιδέα του Χρήστου Θεοδωρίδη να αφήσει στο φινάλε τον χορό μόνο του για τον μεγάλο θρήνο και το ξέσπασμα της οργής μέσα από μια δυναμική χορογραφία (της Ξένιας Θεμελή) κι αφού ο Ξέρξης απομακρύνεται στην αγκαλιά, παρηγοριά και καταφύγιο, της μητέρας του, Άτοσσας. Ο πόνος των ηττημένων και ο θυμός του χορού («κλάψε με λυγμούς, βόγγα, ξεφώνισε, σπαράξου») που μένει μετέωρος σε ένα κενό μεταίχμιο ανάμεσα σε ένα λαμπρό παρελθόν και ένα αβέβαιο μέλλον είναι οι δύο πυλώνες πάνω στους οποίους στήνει ο Χρήστος Θεοδωρίδης την προσέγγιση του, γέρνοντας ίσως περισσότερο προς τον δεύτερο που εκφράζεται μέσα από έναν ποικιλοτρόπως σύγχρονο χορό που αναδεικνύει και την επιλογή να φωτιστεί με τρόπο καθαρό η επικαιρότητα του κορυφαίου αυτού αντιπολεμικού κειμένου. Το τραύμα της κοινωνίας των Περσών γίνεται οικουμενικό όταν μπαίνουν στον λόγο αναφορές για πολέμους και ονόματα νεκρών στη Σερβία, τη Χιροσίμα, την Παλαιστίνη, το Νταρφούρ. Η άποψη του άδειου σκηνικού επιβεβαίωσε το πνεύμα του κειμένου, και την κατεύθυνση της προσέγγισης του Χρήστου Θεοδωρίδη. Μετά από έναν πόλεμο, δεν υπάρχει τίποτα. Μόνο καμμένη γη και νεκροί. Και είναι οι ηττημένοι αυτοί που με ιστορίες πόνου, πένθους και θρήνου, κι όχι με διηγήσεις για ένδοξα ανδραγαθήματα και σαρωτικές νίκες, θα μας θυμίζουν πάντοτε την αξία της ανθρώπινης ζωής.

Tips

Χορός (αλφαβητικά):Αλεξανδρόπουλος Πάρης, Δεληθανάση Αγγελική, Δερμεντζίδης Κρητικός Γιώργος, Εξακοΐδης Γιώργος, Θεμελή Ξένια, Κισσανδράκης Γιώργος, Κωνσταντινίδης Γιώργος, Μακρής Ντένης, Μανδρινός Δημήτρης, Μανωλάς Νίκος, Παντερμαλή Αγγελική, Πίττα Τατιάνα-Άννα, Σακελλαριάδη Πέννυ, Σωτηροπούλου Σαββίνα, Τρυφουλτσάνης Βασίλης, Τσαλίκης Βασίλης, ΦύτροςΣαμψών.

Από το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου (3 & 4 Ιουλίου) ξεκίνησε η καλοκαιρινή περιοδεία της παράστασης. Επόμενοι σταθμοί: 7/7 Λάρισα (Κηποθέατρο Αλκαζάρ), 8/7 Βόλος (θερινό δημοτικό θέατρο «Μελίνα Μερκούρη»), 9 & 10/7 Θεσσαλονίκη (Θέατρο Δάσους), 14/7 Σπάρτη, 15/7 Καλαμάτα (Ανοιχτό θέατρο), 16/7 Ολυμπία (Θέατρο Φλόκα), 17 & 18/7 Πάτρα, 22 & 23/8 Καβάλα (Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων).