Στον «Μυστικό Πράκτορα» βλέπουμε βραζιλιάνικο καρναβάλι και θάνατο
Το οσκαρικό θρίλερ του Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιου φωτίζει τις χαμένες λεπτομέρειες μιας δικτατορίας που κράτησε για περισσότερο από δύο δεκαετίες.
Για να δημιουργήσει το «Retratos Fantasmas», μία αναβίωση της Ρεσίφε έτσι όπως τη θυμόταν από την παιδική του ηλικία, ο Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιου χρειάστηκε περίπου επτά χρόνια έρευνας. Αρχειακές φωτογραφίες, βίντεο και ιστορικοί κινηματογράφοι που κάποτε αποτελούσαν ορόσημα για την βραζιλιάνικη πόλη αλλά πλέον έχουν εξαφανιστεί συνθέτουν την εικόνα μιας πόλης που έχει αλλάξει ριζικά. Κατά τη διάρκεια αυτής της επταετίας γεννήθηκε και η ιδέα για τον υποψήφιο για Όσκαρ «Μυστικό Πράκτορα», την πρώτη του απόπειρα να φτιάξει μία ταινία εποχής.
Ίσως, αυτή η συναισθηματική εγγύτητα με την πόλη να είναι που κάνει την απεικόνισή της να μοιάζει και τόσο προσωπική. Πίσω στο 1977, μια χρονιά που οριοθετήθηκε στη μνήμη του σκηνοθέτη από τις προβολές που παρακολούθησε στις σκοτεινές αίθουσες της Ρεσίφε με τον θείο του, ο Μαρσέλο (Βάγνκερ Μόουρα, «Narcos») επιστρέφει στη γενέτειρά του προσπαθώντας να ξεφύγει από το παρελθόν του. Ενώ βρίσκει καταφύγιο σε μία κοινότητα από καταδιωκόμενους, καταλαβαίνει πως η πόλη δεν θα του προσφέρει πια την ασφάλεια που χρειάζεται, καθώς βρισκόμαστε στη μέση της μακροχρόνιας και αιματηρής στρατιωτικής δικτατορίας της Βραζιλίας.
Με τον ίδιο τρόπο που η Χούντα «έφτιαξε δρόμους», στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, η βελτίωση της οικονομίας και η τρίτη νίκη της χώρας στο Παγκόσμιο Κύπελλο ποδοσφαίρου έδωσε έρεισμα στην πέμπτη Δημοκρατία της Βραζιλίας για να διεκδικήσει τον τίτλο του «βραζιλιάνικου θαύματος». Άφησε έξω από τη διεκδίκησή της, βέβαια, την ατμόσφαιρα τρομοκρατίας, τις εξαφανίσεις, τις δολοφονίες και τη συστηματικοποιημένη βία.
Αυτή είναι η πραγματικότητα στην οποία ζει ο Μαρσέλο και αν αφήσουμε για λίγο στην άκρη τα φαντάσματα του παρελθόντος που υπάρχουν ανάμεσά μας μέχρι και σήμερα, η αποτύπωσή της μοιάζει ταυτόχρονα απαραίτητη αλλά και μάταιη. Ο ήρωάς μας είναι ένας ανάμεσα σε χιλιάδες πολίτες που έχουν υποφέρει με τον ίδιο τρόπο. Η εμπειρία του φτάνει στο παρόν χάρη σε μια καταγραφή του περιθωρίου της «κανονικής» Ιστορίας και τα κενά της είναι αδύνατον να συμπληρωθούν.
Έτσι, δεν μας φαίνεται εκτός τόπου και χρόνου όταν ξαφνικά μάς θυμίζει πως αυτό που παρακολουθούμε είναι απλά ένα στιγμιότυπο, μια εβδομάδα γεμάτη από καρναβαλικούς εορτασμούς χαμένη μέσα στη δεκαετία του ’70, την οποία μπορούμε να ανασυνθέσουμε εξαιτίας μιας σειράς από βιντεοσκοπημένες συνεντεύξεις. Και, σαν να μας κοροϊδεύει που κρεμόμαστε από τα χείλη του σε αυτή την εγκιβωτισμένη αφήγηση, ο Μαρσέλο αναφέρει σε μία από αυτές: «Συγγνώμη, σας είπα την ιστορία με τη λάθος σειρά».
Ο Μεντόνσα Φίλιου επικεντρώνεται στις λεπτομέρειες, στην καθημερινότητα που σταδιακά αποκαλύπτει τη μεγάλη εικόνα. Στην επιείκεια του θεματικά συγγενικού «Είμαι Ακόμη Εδώ» (Βάλτερ Σάλες), απαντά με έναν περίεργο συνδυασμό χιούμορ και αυστηρότητας απέναντι στα όργανα της τάξης, ήδη διεφθαρμένα ή επιρρεπή στη διαφθορά. Στην πρώτη σκηνή της ταινίας, ο πρωταγωνιστής σταματά σε ένα βενζινάδικο. Το αποσυντιθέμενο σώμα ενός άντρα που προσπάθησε να κλέψει βενζίνη βρίσκεται στο χώμα, αλλά η αστυνομία βρίσκει πιο ενδιαφέρουσα την προοπτική του εκφοβισμού και της ληστείας ενός άντρα που ταξιδεύει μόνος του. Ο εξονυχιστικός έλεγχος δεν οδηγεί πουθενά, ο Μαρσέλο δεν κουβαλάει χρήματα, αλλά προσφέρει στον αστυνομικό ένα τσαλακωμένο πακέτο τσιγάρα που του έχει απομείνει και εκείνος τα δέχεται φανερά απογοητευμένος από τη φτωχή λεία. Στο σύμπαν του «Μυστικού Πράκτορα» δεν χωράει κανένας εξωραϊσμός, καμία εσωτερική ηθική πυξίδα που στιγμιαία έδειξε λάθος προσανατολισμό και τώρα έχει επανέλθει, καμία εξώθηση στο έγκλημα παρά τη θέλησή μας.
Πάντως, ο ρόλος ήταν γραμμένος πάνω στον Μόουρα, με τον οποίο ο σκηνοθέτης διατηρεί μια μακροχρόνια φιλική σχέση. Οι δύο αριστερόφρονες Βραζιλιάνοι καλλιτέχνες έχουν αντιμετωπίσει κοινές δυσκολίες στις καριέρες τους, υποστηρίζοντας ο ένας τον άλλο από μακριά. Ο Μεντόνσα Φίλιου θέλησε να γράψει έναν νηφάλιο χαρακτήρα μέσα σε ένα βίαιο κόσμο, έναν κλασικό ήρωα που θα βρεθεί στο μάτι του κυκλώνα χωρίς να το έχει προκαλέσει. Μάλλον η επιλογή του ήταν εύστοχη, καθώς ο ηθοποιός έγινε ο πρώτος Βραζιλιάνος που απέσπασε βραβείο για πρωταγωνιστικό ρόλο στις φετινές Χρυσές Σφαίρες. Για τα Όσκαρ θα πρέπει να περιμένουμε λίγο ακόμη, αν και οι πιθανότητες μοιάζουν καλές.
