Μια βραδιά στο κατάμεστο ΕΜΣΤ

Απορώ κι εγώ που, στα τέσσερα+ χρόνια λειτουργίας του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, ούτε μία φορά δεν έχω καταφέρει να πάω στα εγκαίνια κάποιας από τις εκθέσεις του. Πριν αρχίσετε να πυροβολείτε, να παραδεχτώ πως συνήθως πηγαίνω στις συνεντεύξεις τύπου, επομένως το να βρω χρόνο για να ξαναπάω στον Νέο Κόσμο την ίδια εβδομάδα δεν είναι πάντα εφικτό. Αλλά ο πραγματικός λόγος είναι ότι δεν τρελαίνομαι με την ιδέα των εγκαινίων -συνωστισμός, φασαρία και πίεση να δεις γρήγορα την έκθεση για να μπορέσουν να χαζέψουν τα έργα και οι υπόλοιποι που (καθόλου υπομονετικά) περιμένουν δίπλα σου. Επομένως προτιμώ να πάω μία τυχαία καθημερινή και να περιπλανηθώ στον χώρο με την ησυχία μου.

Να που όμως αυτή τη φορά αποφάσισα να το ζήσω ως κανονικός επισκέπτης και όχι ως δημοσιογράφος. Έτσι, επισκέφτηκα το μουσείο στις 2 Απριλίου, όταν εγκαινίασε ένα νέο εκθεσιακό πρόγραμμα. Τρεις καλλιτέχνες που δεν είναι πια στη ζωή τιμώνται με ατομικές παρουσιάσεις: Νίκη Καναγκίνη (1933-2008), Στάθης Λογοθέτης (1925-1997), και Γιάννης Χρήστου (1926-1970). Κοινή θεματική εδώ είναι η ελληνική πρωτοπορία των δεκαετιών 1950-1980. Το ΕΜΣΤ εστιάζει και αναδεικνύει καινοτόμους, ριζοσπαστικούς δημιουργούς της ίδιας γενιάς, των οποίων το έργο δεν αναγνωρίστηκε όπως άρμοζε όσο ήταν εν ζωή. Οι πρακτικές τους αναπτύχθηκαν σε διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής -την ευρωπαϊκή πρωτοπορία, την αβανγκάρντ μουσική και μια κοσμοπολίτικη αντίληψη του κόσμου εν γένει. Η τέχνη τους παρερμηνεύτηκε από τις μάζες και ως αποτέλεσμα παρέμεινε για χρόνια στην αφάνεια, όμως τώρα φωτίζεται μέσω τριών εξαιρετικών ατομικών εκθέσεων.

«Οι εκθέσεις λειτουργούν ως πράξεις που αποκαθιστούν και συστήνουν εκ νέου ένα κομμάτι της πρόσφατης ελληνικής τέχνης σε ένα ευρύτερο κοινό. Δεν αποσκοπούν απλώς στην αναδρομική παρουσίαση τριών σημαντικών δημιουργών, αλλά επιχειρούν να αναδείξουν το εύρος, τη συνέπεια και τη ριζοσπαστικότητα του έργου τους, υπογραμμίζοντας ρητά ή έμμεσα ότι αυτό δεν έχει ακόμη ενταχθεί επαρκώς στην κυρίαρχη αφήγηση της ελληνικής καλλιτεχνικής ιστορίας. Η επανατοποθέτησή τους δεν γίνεται μέσα από μια γραμμική ιστορική αφήγηση, αλλά μέσα από το ίδιο το υλικό της σκέψης και της πράξης τους» αναφέρει η καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ, Κατερίνα Γρέγου, στο επιμελητικό της σημείωμα.

Βίαιη ζωγραφική, ένας ηχητικός φιλόσοφος και μια χορταστική αναδρομική

Περιμένοντας στην ουρά για να μπω μέσα, μου φαίνεται κάπως παράξενο να βλέπω το μουσείο τόσο γεμάτο, γιατί σπάνια τυχαίνει να το επισκέπτομαι τις μέρες που έχει αντίστοιχες εκδηλώσεις. Η ημέρα των εγκαινίων είναι μια καλή αφορμή για να δεις όλες τις εκθέσεις του ΕΜΣΤ, αφού έχει ελεύθερη είσοδο, όμως εγώ έχω ήδη βάλει στο μάτι αυτή στο ισόγειο του μουσείου. Το αφιέρωμα «Στη Γη» (σχεδιασμός: Γιάννης Αρβανίτης) αφορά το έργο του Στάθη Λογοθέτη, ενός σημαντικού Έλληνα ζωγράφου που, κατά τη διάρκεια της πολυδιάστατης εικαστικής του πορείας, συνομίλησε με τα πρωτοποριακά ρεύματα της Ευρώπης, χωρίς ωστόσο να καταφέρει να συνδεθεί με αντίστοιχους Έλληνες δημιουργούς των 70s. Η μεγάλη αναδρομική έκθεση στην Αθήνα (επιμέλεια: Σταμάτης Σχιζάκης) περιλαμβάνει περίπου εβδομήντα έργα από διαφορετικές περιόδους, καθώς και πρωτογενείς και αδημοσίευτες πηγές από το προσωπικό αρχείο του καλλιτέχνη.

Η τέχνη του Λογοθέτη είναι τρομερά υποβλητική, για ορισμένους ίσως και σοκαριστική. Ο καμβάς του ζωγράφου, σκισμένος, μπαλωμένος, βαμμένος κατακόκκινος, ενίοτε θυμίζει γδαρμένη επιδερμίδα. Η βία διεισδύει στα έργα, τα οποία συνδέονται με το ανθρώπινο σώμα, το δέρμα και το αίμα. Ο καλλιτέχνης συχνά πραγματοποιούσε δράσεις εμψύχωσης των ζωγραφικών του έργων με το ίδιο του το σώμα ή με τη συνεργασία του κοινού. Στη συνέχεια ενσωμάτωσε στο έργο του τις φυσικές φθορές και το τυχαίο, εκθέτοντάς το στα στοιχεία της φύσης. Στην παρουσίαση μέσα στο ΕΜΣΤ προσφέρεται μία νέα, πολύ ενδιαφέρουσα οπτική που εντάσσει στην αφήγηση την οικολογία και την πολιτική του σώματος και συνθέτει μία από τις καλύτερες εικαστικές εκθέσεις του μουσείου που έχουμε δει μέχρι σήμερα.

Ανεβαίνοντας στον τρίτο όροφο, απομακρυνόμαστε από τον σκοτεινό κόσμο του Στάθη Λογοθέτη και συναντάμε τις εκθέσεις των Γιάννη Χρήστου και Νίκης Καναγκίνη. Στου πρώτου, η περιήγηση ίσως φανεί πιο σύντομη, αλλά οι στάσεις της έκθεσης έχουν πολλή περισσότερη πληροφορία. Στοιχείο που βγάζει νόημα, όταν πρέπει να παρουσιάσεις το έργο ενός τόσο πολύπλευρου και ιδιαίτερου συνθέτη. Η έκθεση «Εναντιοδρομία» (από το ομότιτλο έργο του Χρήστου) έγινε σε επιμέλεια του μουσικού-μουσικολόγου και επιμελητή του Αρχείου Γιάννη Χρήστου, σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών και σε σχεδιασμό της αρχιτέκτονος Θάλειας Μέλισσα.

«Φιλοσοφώ και το αποτέλεσμα γίνεται μουσική», δήλωνε ο Γιάννης Χρήστου, γι’ αυτό και μπορεί να χαρακτηριστεί ένας «ηχητικός φιλόσοφος», διαβάζουμε στην περιγραφή της «Εναντιοδρομίας». Αν και έχασε τη ζωή του στα μόλις 44 του, άφησε πίσω του μία ανεκτίμητη μουσική παρακαταθήκη. Οι ριζοσπαστικές συνθέσεις του εμπνέονται από τους αρχαίους μύθους και τις τελετουργίες, το υπερβατικό στοιχείο, τους αρχέγονους φόβους του ανθρώπου, τον πανικό και την υστερία. Ο επισκέπτης ακούει δείγματα της δουλειάς του σε κάθε ενότητα της έκθεσης, η οποία ξετυλίγεται σαν παρτιτούρα και αποκαλύπτει το πολύπλοκο ηχητικό σύμπαν του καλλιτέχνη.

Ο κόσμος είχε ήδη αρχίσει να πυκνώνει όταν έφτασα στη διπλανή αίθουσα. Εκεί βρίσκεται η «Ωδή στα πράγματα», μία εκτενής επαναφήγηση του έργου της Νίκης Καναγκίνη, σε επιμέλεια της Τίνας Πανδή και σχεδιασμό του Γιάννη Αρβανίτη. Μία από τις σημαντικότερες γυναικείες φωνές της ελληνικής μεταπολεμικής τέχνης επανασυστήνεται στο κοινό, με μία πραγματικά χορταστική έκθεση που καλύπτει το ευρύ έργο της από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 έως και το 2000.

Παρότι υπάρχει σημείο έναρξης για την έκθεση, εγώ, μπερδεμένη από την πολυκοσμία, κατέληξα να μπαίνω από την άλλη άκρη της αίθουσας. Έτσι ακολούθησα μία διαφορετική εικαστική διαδρομή που όμως δεν κουράζει ή αλλάζει την αφήγηση. Απ’ όποιο σημείο και να πιάσεις το νήμα, δεν θα χαθείς. Όπως φανερώνει και ο τίτλος της έκθεσης (παρμένος από το ομότιτλο ποίημα του Πάμπλο Νερούδα), η καλλιτέχνιδα δίνει ιδιαίτερη σημασία στον μικρόκοσμο της καθημερινότητάς της ως φορέα μνήμης, χρόνου και ταυτοτήτων και μας προτρέπει να κάνουμε το ίδιο.

Αν και απαιτούν χρόνο και μελέτη για να τις χωνέψει κανείς, οι νέες εκθέσεις του ΕΜΣΤ μάς κέρδισαν με την εμπεριστατωμένη επιμέλεια και τις νέες αναγνώσεις που προτείνουν στα έργα των τριών Ελλήνων πρωτοπόρων. Φαίνεται πως η επιλογή των συγκεκριμένων καλλιτεχνών τελικά ήταν η σωστή για να μας εισάγει σε ένα ακόμη κεφάλαιο της ελληνικής καλλιτεχνικής πρωτοπορίας.

Όσοι θέλετε να ζήσετε το πιο παρεΐστικο κλίμα των εγκαινίων, σημειώστε ότι στις αρχές Ιουνίου ανοίγει μία ακόμη αναδρομική στο μουσείο, ένα αφιέρωμα για τον σπουδαίο κεραμίστα Πάνο Βαλσαμάκη, που έχουμε μεγάλη περιέργεια να δούμε.