61η Μπιενάλε Βενετίας: Ένα πολιτικά φορτισμένο «Escape Room» από τον Ανδρέα Αγγελιδάκη

Με το έργο «Escape Room» θα εκπροσωπήσει την Ελλάδα ο διακεκριμένος εικαστικός και αρχιτέκτονας Ανδρέας Αγγελιδάκης στην 61η Διεθνή Έκθεση Τέχνης – La Biennale di Venezia, η οποία θα πραγματοποιηθεί από τις 9 Μαΐου έως τις 22 Νοεμβρίου 2026. Στη συνέντευξη τύπου που έλαβε χώρα στο Onassis Ready, την Τρίτη 17/3, ο καλλιτέχνης δεν αποκάλυψε πολλά για τα όσα θα δούμε στη Βενετία, όμως εξήγησε τη λογική πίσω από το σύγχρονο πλατωνικό σπήλαιο που οραματίστηκε.

Ο καλλιτέχνης εντάσσει ιστορικότητα και πολιτική ορθότητα στο έργο του, εμπνεόμενος από το ελληνικό συλλογικό αφήγημα, τον Πλάτωνα, τις πολιτικές αναταραχές, τον εθνικιστικό λαϊκισμό και τη μέτα-αλήθεια. Με το «Escape Room» στήνει ένα εμβυθιστικό περιβάλλον και πιάνει το νήμα από τη γέννηση του Ελληνικού Περιπτέρου, το 1934, και την παράλληλη άνθηση του φασισμού εκείνη την εποχή. Τη χρονιά που εγκαινιάστηκε το εθνικό μας περίπτερο (και το αυστριακό), οι Ναζί ξεκίνησαν τους διωγμούς κατά των ομοφυλόφιλων και Χίτλερ και Μουσολίνι συναντήθηκαν για πρώτη φορά στη Βενετία, μετά τις σαρωτικές εκλογικές τους επικρατήσεις.

Ο επιμελητής της ελληνικής συμμετοχής, Γιώργος Μπεκιράκης, περιέγραψε το πρότζεκτ ως «έναν ιδεολογικά φορτισμένο χώρο που έχει χαρακτηριστικά εθνικού μνημείου. Ο Αγγελιδάκης παρακολουθεί τις ιστορικές εξελίξεις στην Ελλάδα και την Ιταλία μέσα από μικρές ιστορίες και περιστατικά που συνδέονται με τον χώρο. Το περίπτερο μετατρέπεται σε μια κάψουλα όπου ιστορικές εκδοχές της ελληνικότητας τοποθετούνται δίπλα σε αστικές, βιωμένες εκφράσεις της, υπενθυμίζοντας την ένταση ανάμεσα στην πραγματικότητα και τις πολιτισμικές καθηλώσεις».

«Έχω τόσα πολλά να σας δείξω, αλλά δεν επιτρέπεται να σας δείξω τίποτα» είπε αστειευόμενος ο Αγγελιδάκης περιγράφοντας την ιδέα πίσω από το δωμάτιο απόδρασης. Η έρευνά του τον οδήγησε να αντιμετωπίσει διαφορετικά την πλαισίωση των Giardini και να απομακρυνθεί από το κόνσεπτ των «παγωμένων φασιστικών ή/και αποικιοκρατικών σπηλαίων. Κάθε Περίπτερο συνιστά έναν μηχανισμό αλήθειας – όπως ακριβώς και οι μηχανισμοί στην αλληγορία του πλατωνικού σπηλαίου – ο οποίος σήμερα θυμίζει μια φαντασμαγορία του Παγκόσμιου Τραμπισμού: εάν αντικαταστήσουμε το Σπήλαιο με την Οθόνη, αυτό που απομένει είναι η κάθε έκφανση του MAGA (Make America Great Again) ως μια σκηνοθεσία του φασισμού εν έτει 2025» ανέφερε ο καλλιτέχνης.

Ταυτόχρονα, το «Escape Room» παίζει με τη συνωνυμία του περιπτέρου με το κιόσκι, ένα χαρακτηριστικό ελληνικό έμβλημα, όπου, σύμφωνα με τον καλλιτέχνη, ακούς πάντα τι θα γίνει στις εκλογές. Στη λογική της πλατωνικής αλληγορίας του σπηλαίου, ο Αγγελιδάκης προτείνει δύο μηχανισμούς που μπορούν να παράξουν μια εικόνα της αλήθειας: έναn χώρο που παραπέμπει σε πίστα μπουζουκιών και έναν άλλο που πουλάει τουριστικά σουβενίρ.

Παρευρισκόμενοι στη συνέντευξη τύπου ήταν ο Υφυπουργός Πολιτισμού, αρμόδιος για θέματα Σύγχρονου Πολιτισμού, Ιάσονας Φωτήλας, η γενική διευθύντρια του Μητροπολιτικού Οργανισμού Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης-MOMUS, Φανή Τσατσάια, και η καλλιτεχνική διευθύντρια μέλος στο Δ.Σ. του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου. Η τελευταία στάθηκε στη διερεύνηση του εθνικού στοιχείου που χαρακτηρίζει το «Escape Room»: «Με το συγκεκριμένο έργο, η εθνική συμμετοχή παίζει με τον ίδιο τον ορισμό της. Τι σημαίνει εθνικό; Και πώς συμμετέχουμε εμείς σε αυτό; Ανυπομονούμε για αυτό το έργο τώρα ειδικά που ο εθνικισμός και ο λαϊκισμός σαρώνουν τις σύγχρονες δημοκρατίες».

O Υφυπουργός Πολιτισμού ανέφερε για την ελληνική συμμετοχή: «Πιστεύω βαθύτατα στο δικαίωμα της τέχνης να συγκρούεται. Να αμφισβητεί. Να ενοχλεί. Ως πράξη ουσιαστική, η μόνη που μπορεί ακόμα να ανοίξει ρωγμές εκεί που όλα φαίνονται λεία και ρυθμισμένα. Η σύγκρουση που αξίζει δεν είναι αυτοαναφορική, δεν είναι εκπλήρωση μίας υποχρέωσης στο πλαίσιο ενός αναμενόμενου ρεπερτορίου διαμαρτυρίας. Είναι η σύγκρουση που βλέπει κάτι συγκεκριμένο, αληθινό, επείγον και αρνείται να συμφιλιωθεί μαζί του αβασάνιστα. Η ελληνική συμμετοχή στην 61η Διεθνή Έκθεση Tέχνης – La Βiennale di Venezia κινείται με αυτό το πνεύμα. Έρχεται να θέσει ερωτήματα, με τόλμη, με ακρίβεια, με τέχνη που έχει κάτι να πει και ξέρει γιατί το λέει».

Από τη μεριά της, η Φανή Τσατσάια δήλωσε: «Για το 2026, η Ελλάδα εκπροσωπείται από τον καλλιτέχνη Ανδρέα Αγγελιδάκη με το έργο-εγκατάσταση «Escape Room», μια διαδραστική σκηνή εμπειρίας που θα παρουσιαστεί στον ειδικά διαμορφωμένο εσωτερικό χώρο του Eλληνικού Περιπτέρου, υπό την επιμέλεια του Γιώργου Μπεκιράκη. Το MOMUS υποστηρίζει ενεργά την προετοιμασία και την υλοποίηση της ελληνικής παρουσίας, ενισχύοντας τη διεθνή προβολή της σύγχρονης ελληνικής δημιουργίας».

Χωράει λογοκρισία στη (φαινομενικά) φιλελεύθερη Μπιενάλε;

Κατά τη διάρκεια παρουσίασης του ελληνικού περιπτέρου, ήταν αναμενόμενο να τεθεί το ζήτημα συμμετοχής της Ρωσίας στη φετινή διοργάνωση. Η Ε.Ε. είχε απειλήσει να διακόψει τη χρηματοδότηση της Μπιενάλε, μετά την απόφαση της τελευταίας να επιτρέψει τη συμμετοχή της Ρωσίας για πρώτη φορά μετά το 2019.

Παράλληλα, εξακολουθεί να διχάζει η παρουσία του ισραηλινού περιπτέρου. Στις 17 Μαρτίου η ANGA (Art Not Genocide Alliance) έστειλε δεύτερη επιστολή στον πρόεδρο και το συμβούλιο της Μπιενάλε απαιτώντας τον αποκλεισμό του Ισραήλ. Περίπου διακόσιοι καλλιτέχνες, επιμελητές και εργαζόμενοι στο χώρο της τέχνης που συμμετέχουν στην επερχόμενη Μπιενάλε, υπέγραψαν την επιστολή. Εάν πάλι δεν λάβει απάντηση, η ANGA θα προχωρήσει σε καμπάνια ολοκληρωτικού μποϊκοτάζ της Μπιενάλε, απόφαση που θα κλονίσει τόσο τη φήμη όσο και την οικονομική ευημερία της διοργάνωσης.

Απαντώντας σε σχετική ερώτηση για τη συμμετοχή της Ρωσίας, ο Ανδρέας Αγγελιδάκης δήλωσε ενάντιος του αποκλεισμού περιπτέρων από τέτοιες διοργανώσεις, καθώς «δεν είναι η πρώτη γενοκτονία που ζούμε. Το να απαγορεύσω στον καλλιτέχνη να έχει φωνή μέσα σε ένα εθνικό περίπτερο δεν θα το έκανα ποτέ. Είναι δυνατόν να μην έχει αποκλειστεί ποτέ η Αμερική π.χ.;». Εύλογο ερώτημα, θα έλεγε κανείς, όμως η πραγματικότητα και οι διεθνείς αντιδράσεις δεν μπορούν να παραλειφθούν.

Το σενάριο να φύγει μόνο η Ρωσία και να παραμείνει το Ισραήλ εξαρτάται προφανώς δύο μέτρα και δύο σταθμά. Οι ιθύνοντες της Μπιενάλε δεσμεύονται στη διατήρηση ενός συμπεριληπτικού χώρου, που προωθεί την ελεύθερη έκφραση και τον διάλογο. Σχετικές δηλώσεις είχε κάνει το 2024 από τον πρώην Υπουργό Πολιτισμού της Ιταλίας Τζενάρο Σαντζουλιάνο, χαρακτηρίζοντας απαράδεκτη την επιστολή της ANGA για αποκλεισμό του ισραηλινού περιπτέρου, καθώς μία τέτοια κίνηση θα πήγαινε ενάντια στη φιλοσοφία της Μπιενάλε. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαφορετική στάση των Ισραηλινών καλλιτεχνών στην 60ή και 61η Μπιενάλε. Στην πρώτη, η καλλιτέχνιδα Ρουθ Πατίρ αποφάσισε να κρατήσει κλειστή την έκθεσή της ως διαμαρτυρία απέναντι στη γενοκτονία στη Γάζα. Φέτος, το ισραηλινό περίπτερο θα στηθεί στην Αρσενάλε, καθώς η αρχική του βάση είναι υπό κατασκευή. Ο γλύπτης Μπέλου Σίμιον Φαϊνάρου, που εκπροσωπεί το Ισραήλ, αντιτίθεται στην ιδέα του μποϊκοτάζ. Στην Art Newspaper είχε δηλώσει ότι η συμμετοχή του είναι «μια δέσμευση στην τέχνη ως καταφύγιο».

Τα όρια για τη λογοκρισία παραμένουν θολά και η κατάσταση φαίνεται να περιπλέκεται όσο πλησιάζουν τα εγκαίνια της Διεθνούς Έκθεσης Τέχνης. Όσες συζητήσεις και να προκύψουν για την εξάλειψη της πολιτιστικής κληρονομιάς της Γάζας και την καταστολή ελεύθερης έκφρασης των Παλαιστινίων καλλιτεχνών, από τη στιγμή που η Ιταλία δεν αναγνωρίζει την Παλαιστίνη ως κράτος, η ύπαρξη ενός εθνικού περιπτέρου δεν υφίσταται καν ως σκέψη. Περιμένουμε λοιπόν τα επίσημα εγκαίνια της 61ης Μπιενάλε, που φαίνεται ότι θα διανύσει μία από τις αμφιλεγόμενες χρονιές στην ιστορία της.

Το έργο «Escape Room» του Ανδρέα Αγγελιδάκη υλοποιείται και εκτίθεται στο Ελληνικό Περίπτερο στην 61η Διεθνή Έκθεση Τέχνης – La Biennale di Venezia με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Πολιτισμού. Εθνικός Επίτροπος είναι ο Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης-MOMUS.