Απαγορευμένη τέχνη «μπαίνει» ξανά στην Εθνική Πινακοθήκη

Με επετειακό χαρακτήρα επιστρέφει στην εικαστική σκηνή της πόλης η Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλέξανδρου Σούτσου και παρουσιάζει την έκθεση «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος», σε συνεργασία με το MOMUS – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη. Η έκθεση εγκαινιάζεται στις 15 Απριλίου, όμως εμείς καταφέραμε να ρίξουμε μια ματιά στο μεγάλο αφιέρωμα πολύ νωρίτερα.

Σε επιμέλεια της Συραγώς Τσιάρα, γενικής διευθύντριας της ΕΠΜΑΣ, και της Μαρίας Τσαντσάνογλου, καλλιτεχνικής διευθύντριας του MOMUS-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη, «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας» είναι μια έκθεση με διττό χαρακτήρα. Όπως σχολίασε η κα. Τσιάρα κατά τη διάρκεια της συνέντευξης τύπου, τα έργα της Συλλογής επανεκτίθενται και επανεξετάζονται σε ένα καινούργιο θεματικό πλαίσιο. Ταυτόχρονα, το αφιέρωμα σηματοδοτεί τη συμπλήρωση τριάντα ετών από την πρώτη μεγάλη παρουσίαση της Συλλογής Κωστάκη στην Ελλάδα.

Η έκθεση που εγκαινιάστηκε το 1995 στην Αθήνα ήταν ορόσημο για το ελληνικό μουσείο. «Μετά από αυτή την περίφημη έκθεση, για την οποία ενώθηκαν για πρώτη φορά και τα δύο κομμάτια της Συλλογής Κωστάκη, ο κόσμος διαπίστωσε το μεγαλείο της. Στη συνέχεια, αποφασίστηκε η αγορά της συλλογής από το ελληνικό δημόσιο αλλά και η δημιουργία δύο μουσείων, του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη και του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στην Αθήνα, δίνοντας διπλή απάντηση στο αίτημα της καλλιτεχνικής κοινότητας για δημιουργία μουσείου σύγχρονης τέχνης ήδη από τις δεκαετίες του ‘60 και του ‘70» ανέφερε η Συραγώ Τσιάρα για τις εξελίξεις που διαμόρφωσαν τον μουσειακό χαρακτήρα της χώρας.

Η νέα έκθεση θέτει στο επίκεντρο τη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος, μια θεματική που απασχόλησε σε μεγάλο βαθμό τους Ρώσους καλλιτέχνες στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Τα έργα τέχνης έχουν χωριστεί στις θεματικές «Πόλη», «Φύση» και «Σύμπαν» και εξετάζουν τη σχέση του ανθρώπου με τον κατασκευασμένο, τον οργανικό και τον ανεξερεύνητο χώρο, φωτίζοντας τις πολιτικές, ιδεολογικές και αισθητικές ανησυχίες των Ρώσων πρωτοπόρων και το ενδιαφέρον τους για τον πειραματισμό, την τεχνολογική πρόοδο και την έννοια της ουτοπίας.

Μια ιστορική συλλογή ξανά στο προσκήνιο

Ο Γιώργος Κωστάκης γεννήθηκε, μεγάλωσε και πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Μόσχα. Εργάστηκε στην ελληνική πρεσβεία έως το 1940 και μετά την έναρξη του πολέμου μεταφέρθηκε στην καναδική πρεσβεία. Στο πλαίσιο των επαγγελματικών του καθηκόντων συνόδευε ξένους διπλωμάτες στις επισκέψεις τους σε παλαιοπωλεία και οίκους τέχνης. Έτσι, άρχισε να εξοικειώνεται με τον κόσμο της μοντέρνας τέχνης και συγκεκριμένα με τους πειραματικούς Ρώσους καλλιτέχνες των αρχών του 20ού αιώνα, όπως την Όλγκα Ροζάνοβα. Για τρεις περίπου δεκαετίες συγκέντρωνε μεθοδικά έργα της λεγόμενης «ρωσικής πρωτοπορίας» (αβανγκάρντ) και δημιούργησε μία πολύτιμη συλλογή, η οποία περιλάμβανε και απαγορευμένα έργα τέχνης. Ο Κωστάκης πίστευε ότι η παραγνώριση της τέχνης της «ρωσικής πρωτοπορίας» ήταν ένα τραγικό λάθος και ότι «οι άνθρωποι θα τη χρειάζονταν και θα την εκτιμούσαν κάποια μέρα». Με την πάροδο του χρόνου, αποδείχτηκε πόσο δίκιο είχε τελικά.

Αφού δώρισε 834 έργα στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ, το 1977 ο Γιώργος Κωστάκης έφυγε από τη Μόσχα με την υπόλοιπη συλλογή. Αργότερα προέκυψαν κι άλλες δωρεές σε μουσεία της Ευρώπης, των ΗΠΑ και του Καναδά. Πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του (1990), πραγματοποιήθηκε η ιστορική έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη της Αθήνας, σε επιμέλεια της Άννας Καφέτση. Τριάντα χρόνια μετά, το μουσείο φέρνει το νεότερο τεχνόφιλο κοινό σε διάλογο με την εμβληματική συλλογή.

Μέσα σε έναν ημιφωτισμένο και δαιδαλώδη σχεδιαστικά χώρο, καλείσαι να περιπλανηθείς από τη μία ενότητα στην άλλη και να κάνεις τις δικές σου συνδέσεις, χωρίς απαραίτητα να ακολουθήσεις μία χρονολογική διαδρομή. Υπάρχουν πολλά που μπορείς να ανακαλύψεις για τους πρωτοπόρους καλλιτέχνες που περιλαμβάνονται στη Συλλογή Κωστάκη, καθώς μιλάμε για συνολικά 1.277 έργα τέχνης. Το αρχείο Κωστάκη, που δώρισε η οικογένεια του συλλέκτη στο MOMus το 2000, περιλαμβάνει πάνω από 2.000 πολύτιμα αντικείμενα (χειρόγραφα, εκδόσεις, φωτογραφίες, αφίσες, τετράδια καλλιτεχνών, ζωγραφικά σχέδια, κ.ά.).

Η παρουσίασή τους αδιαμφισβήτητα αποτελεί πρόκληση. Όμως δεν είμαστε σίγουροι ότι η τωρινή έκθεση στην ΕΠΜΑΣ πέτυχε το στοίχημα. Τα πολύ ενδιαφέροντα μυστικά της ιστορικής συλλογής κάπως χάνονται μέσα στον εκθεσιακό χώρο, ο οποίος έχει διαμορφωθεί με τρόπο που περισσότερο μπερδεύει τον θεατή παρά τον βοηθάει να περιηγηθεί ομαλά από ενότητα σε ενότητα. Από την άλλη, η έκταση της έκθεσης και η πληθώρα των έργων δημιουργούν μια εικαστική αφήγηση που είναι πληροφοριακά εξαντλητική μετά από ένα σημείο -πράγμα λογικό, όταν έχεις να επιλέξεις μέσα από μία τόσο ογκώδη συλλογή και να διαμορφώσεις μια εμπεριστατωμένη έκθεση. Ωστόσο, αφιερώνοντας τον απαραίτητο χρόνο, αξίζει να μελετήσεις όλες τις πτυχές του «Κόσμου της Πρωτοπορίας». Κρατάμε την ιστορική σημασία της, όχι μόνο λόγω της ανάδειξης της ρωσικής πρωτοπορίας αλλά και της παρουσίασης ενός κομβικού κεφαλαίο για την ελληνική μουσειακή ανάπτυξη.

Η έκθεση θα φιλοξενήσει έργα των καλλιτεχνών: Babichev Aleksei, Bobrov Vassilii, Bubnova Varvara, Chashnik Ilya, Chekrygin Vassilii, Drevin Aleksandr, Ender Boris, Ender Ksenia, Ender Maria, Ender Yuri, Filonov Pavel, Grinberg Nikolai, Guro Yelena, Ioganson Karel, Kandinsky Vassily, Klucis Gustav, Kliun Ivan, Kruchenykh Aleksei, Kudriashov Ivan, Ladovsky Nikolai, Lissitzky El, Malevich Kazimir, Mayakovsky Vladimir, Matiushin Mikhail, Miller Grigori, Miturich Petr, Morgunov Aleksei, Nikritin Solomon, Puni Ivan, Plaksin Mikhail, Popova Liubov, Redko Kliment, Rodchenko Aleksandr, Rozanova Olga, Semashkevich Roman, Sofronova Antonina, Stepanova Varvara, Suetin Nikolai, Sulimo-Samuilo Vsevolod, Tatlin Vladimir, Udaltsova Nadezhda, Vialov Konstantin, Volkov Aleksandr.

Πληροφορίες:
Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλέξανδρου Σούτσου (Βασ. Κωνσταντίνου 50, Παγκράτι, 2144086201)
15/4-27/9
Ώρες λειτουργίας:
Δευτέρα, Πέμπτη, Σάββατο, Κυριακή: 10 π.μ. – 6 μ.μ.
Τετάρτη: 12 – 10 μ.μ.
Εισιτήρια: €10, €5