Εξερευνήσεις στα Αστερούσια της Κρήτης

Τα Αστερούσια, η νοτιότερη οροσειρά της Ελλάδας και της Ευρώπης, εκτείνονται σε 367 τ.χλμ. ανάμεσα στην εύφορη πεδιάδα της Μεσαράς και το Λιβυκό Πέλαγος. Αποτελούν ένα από τα πιο άγρια και αυθεντικά τοπία της Κρήτης με γυμνά τραχιά βουνά, χαράδρες και απόκρημνα φαράγγια που καταλήγουν στη θάλασσα, πετρόκτιστα χωριά, απομονωμένες παραλίες.

Αποτελούν σημαντικό καταφύγιο σπάνιας χλωρίδας και πανίδας και από το 2020 έχουν αναγνωριστεί ως Απόθεμα Βιόσφαιρας της UNESCO.

Ο Κόφινας και το Ιερό Κορυφής

Το βουνό του Κόφινα στα 1.231 μ. είναι το ψηλότερο των Αστερουσίων, ορατό από το Λιβυκό πέλαγος. Μαγνητίζει το βλέμμα είτε το αντικρίσεις από τον αρχαιολογικό χώρο του ιερού κορυφής, είτε ζωσμένο στα σύννεφα και απρόσιτο από το χωριό των Καπετανιανών, από όπου φαίνεται να έχει σχήμα πυραμίδας. Όταν φτάσεις στην κορυφή του όμως το βουνό είναι φιλικό, απλώνει μια τεράστια πέτρινη αγκαλιά και σε αφήνει να φωλιάσεις στις επίπεδες πέτρες και να αγναντέψεις έναν ορίζοντα που μοιάζει άπειρος.

Οι λατρευτικές τελετές στην περιοχή ξεκίνησαν πριν από χιλιάδες χρόνια και συντελούνται έως τις μέρες μας. Στη θέση Μετζολατί στο πλάτωμα απέναντι από τον Κόφινα που οι ντόπιοι αποκαλούν Χορεύτρα, ανακαλύφθηκε το 1960 το υψηλότερο ιερό κορυφής της Μινωικής Κρήτης –και κτίστηκε εκεί γιατί το αντικείμενο της λατρείας ήταν το ίδιο το βουνό!
Η κατασκευή και η κύρια φάση χρήσης του ιερού χρονολογούνται στην πρώιμη νεοανακτορική εποχή, διατηρήθηκε ως τις αρχές του 7ου π.Χ. αιώνα και εγκαταλείφθηκε για να ξαναχρησιμοποιηθεί στους υστεροελληνικούς χρόνους.

Μια αρχαία τελετή δενδρολατρείας

Το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού στην κορυφή του Κόφινα μαρτυρεί ότι το βουνό διατήρησε τον ιερό του χαρακτήρα και στη χριστιανική εποχή. Εκεί, μάλιστα,  στις 14 Σεπτεμβρίου εξακολουθεί να τελείται ένα έθιμο το οποίο πολλοί ερευνητές θεωρούν ότι διατηρεί στοιχεία λατρευτικών πρακτικών -όπως η δενδρολατρεία- που παραπέμπουν στα μινωικά και τα αρχαία ελληνικά χρόνια.
Ριζωμένα στα βράχια της βόρειας πλευρά του βουνού βρίσκονται τρία υπεραιωνόβια δέντρα τα οποία οι ντόπιοι αποκαλούν «μηλίτσες του Κόφινα» (σορβιές του υποείδους Sorbus umbellata ssp. umbellata), με καρπούς που μοιάζουν με μήλα, αλλά έχουν διαστάσεις κερασιού. Την προηγούμενη μέρα της γιορτής οι νέοι τα κόβουν από τις απόκρημνες πλαγιές και το πρωί μεταφέρονται σε πανέρι στην κορυφή του βουνού και τοποθετούνται στην Αγία Τράπεζα. Στο τέλος της δοξολογίας ο ιερέας βάζει το πανέρι με τα μηλαράκια στο κεφάλι του,  το περιφέρει τρεις φορές με τη συνοδεία των πιστών και μετά τους τα μοιράζει ως «αντίδωρο».

Τα Καπετανιανά

Ένας φιδογυριστός ασφαλτόδρομος 20 χλμ. ξεκινά από τη Βαγιωνιά, στη νότια Μεσαρά και καταλήγει στο απομονωμένο χωριό των Καπετανιανών, που γνώρισε ήπια τουριστική ανάπτυξη πριν από κάποια χρόνια χάρη στη λειτουργία του ξενώνα Θαλόρη. Φτάνοντας εκεί θα εντυπωσιαστείτε από τη θέση όπου είναι κτισμένες οι δυο γειτονιές με τα ωραία πέτρινα σπίτια στα πλατώματα του βουνού, προσφέροντας μεγαλειώδη θέα στον Κόφινα και στο Λιβυκό. Πυρήνας των Καπετανιανών είναι η εκκλησία της Παναγίας, γνωστή και ως «Παναγία του Κύριε Ελέησον», όνομα που λέγεται ότι είχε παλιά και το ίδιο το χωριό. Ήταν καθολικό μονής και κτίστηκε την περίοδο 1401-1402 -διατηρεί μάλιστα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες που δημιουργήθηκαν από αγιογράφους της λεγόμενης σχολής της Κωνσταντινούπολης.

Ο Αι Γιάννης με τον σπηλαιώδη ναό

Η παραλία του Αι Γιάννη με τον μικρό παραθεριστικό οικισμό της απέχει 8 χιλιόμετρα από τα Καπετανιανά και ο κακοτράχαλος δρόμος προσφέρει εντυπωσιακή θέα προς τα δυο φαράγγια της περιοχής. Όταν φτάσετε ακολουθήστε το χωματόδρομο που οδηγεί προς τα εντυπωσιακά βράχια με τις παλιές σκήτες για να εντοπίσετε τον σπηλαιώδη ναό του Αγίου Ιωάννη με τις εντυπωσιακές εξωτερικές αγιογραφίες -από τις καλύτερα διατηρημένες στην Κρήτη. Ξεχωρίζουν οι μεγάλες μορφές των αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ, ενώ τοιχογραφίες υπάρχουν και στο εσωτερικό του κατανυκτικού ναού. Ο τόπος ήταν ερημητήριο ασκητών -έχουν μάλιστα διατυπωθεί υποθέσεις από αρχαιολόγους ότι εκεί είχε υπάρξει αρχαίο θεραπευτικό ιερό.

Το Αγιοφάραγγο

Στο δυτικό τμήμα των Αστερουσίων, ανάμεσα στη Μονή Οδηγήτριας και τους Καλούς Λιμένες, βρίσκεται το φαράγγι αυτό που συνδέεται με τη λατρεία ήδη από την αρχαιότητα, όπως μαρτυρούν τα αρχαιολογικά ευρήματα στην περιοχή. Από τον 7ο αιώνα μ.Χ. εγκαταστάθηκαν εδώ οι πρώτοι χριστιανοί ερημίτες, μετατρέποντάς το σε ένα από τα σημαντικότερα ασκητικά κέντρα της Κρήτης.

Η διάσχιση του Αγιοφάραγγου διαρκεί περίπου 20-30 λεπτά και καταλήγει σε μια πανέμορφη παραλία με ψιλό βότσαλο, πεντακάθαρα νερά και απόκρημνα βράχια που προσελκύουν πολλούς λάτρεις της αναρρίχησης. Στη διαδρομή ξεχωρίζει ο ναός του Αγίου Αντωνίου, του 14ου αιώνα, κτισμένος δίπλα σε ένα μικρό σπήλαιο που αποτελεί τμήμα του ιερού του. Κοντά στο εκκλησάκι θα διακρίνετε αριστερά τη χαμηλή είσοδο του λεγόμενου Γουμενόσπηλιου. Ο θρύλος λέει ότι εκεί συγκεντρώνονταν κάθε Ανάσταση οι ασκητές και κάθονταν στις 300 πέτρες που υπήρχαν γύρω-γύρω. Αν κάποια έμενε κενή καταλάβαιναν πως εκείνος που καθόταν εκεί τον προηγούμενο χρόνο, είχε «κοιμηθεί».

Η παραλία Βαθύ

Βρίσκεται στο νοτιοδυτικό τμήμα των Αστερουσίων, κοντά στο Ακρωτήριο Λίθινο και είναι η ωραιότερη παραλία της περιοχής μαζί με αυτήν του Αγιοφάραγγου. Σχηματίζεται στο στόμιο ενός μικρού φαραγγιού και περιβάλλεται από ψηλούς βράχους, δημιουργώντας έναν στενό κλειστό όρμο που θυμίζει φυσική λιμνοθάλασσα. Έχει χρυσαφένια άμμο και γαλαζοπράσινα κρυστάλλινα νερά και η πρόσβαση γίνεται μέσω χωματόδρομου, ή με σκάφος από τους Καλούς Λιμένες.

Διασχίστε τα φαράγγια της Τρυπητής και του Μαρτσάλου

Το φαράγγι της Τρυπητής, ένας από τους σημαντικότερους προορισμούς canyoning στην Κρήτη, έχει μήκος περίπου 4 χιλιόμετρα και η είσοδός του βρίσκεται νότια του χωριού Βασιλική, κοντά στο ξωκλήσι της Αγίας Παρασκευής. Διασχίζει επιβλητικούς ασβεστολιθικούς σχηματισμούς και καταλήγει στην ομώνυμη παραλία του Λιβυκού Πελάγους. Στην έξοδό του βρίσκεται ο σπηλαιώδης ναός της Παναγίας της Τρυπητής ή Πρωτοσεπτεμβριανής, κτισμένος μέσα σε μια φυσική κοιλότητα του βράχου.Το ανώτερο τμήμα του φαραγγιού, μήκους περίπου 1,1 χιλιομέτρου, είναι «τεχνικό» με διαδοχικούς καταρράκτες (ραπέλ) και απαιτεί εμπειρία και εξειδικευμένο εξοπλισμό.Το Φαράγγι του Μάρτσαλου, στις δυτικές υπώρειες των Αστερουσίων, έχει μήκος περίπου 2 χιλιομέτρων και καταλήγει στον ομώνυμο απομονωμένο όρμο του Λιβυκού. Κατά μήκος της διαδρομής θα συναντήσετε παλιά ασκηταριά και περίπου στο μέσο της μια συστάδα με τους περίφημους κρητικούς φοίνικες (Phoenix theophrasti). Η πεζοπορία είναι σχετικά εύκολη, με εξαίρεση ένα σύντομο απότομο κατηφορικό τμήμα.