Το θέατρο στον Κορυδαλλό είναι ελευθερία

Υπάρχει μια αντίφαση που σε ακολουθεί από τη στιγμή που περνάς την πύλη των Φυλακών Κορυδαλλού. Πίσω από τα συρματοπλέγματα, τους ελέγχους και τις βαριές πόρτες, συναντάς κάτι που δύσκολα περιμένεις να βρεις εκεί: μια θεατρική σκηνή. Λίγο πριν ξεκινήσει η παράσταση, στον Κήπο του Διοικητηρίου των Φυλακών Κορυδαλλού, οι ηθοποιοί στέκονται σε κύκλο. Η σκηνοθέτις Αικατερίνη Παπαγεωργίου τούς κοιτάζει και λέει μόνο: «Να το χαρείτε». Εκείνοι ενώνουν τα χέρια τους και φωνάζουν όλοι μαζί: «Ελευθερία!». Ύστερα τρέχουν να πάρουν τις θέσεις τους.

Το εργαστήριο υλοποιείται για τρίτη συνεχόμενη χρονιά από τη σκηνοθέτιδα και καλλιτεχνική διευθύντρια του Θεάτρου Μπέλλος, Αικατερίνη Παπαγεωργίου, με τη συνεργασία του ηθοποιού Φάνη Μιλλεούνη. Η δουλειά τους δεν περιορίζεται στη σκηνοθεσία μιας παράστασης. Επί εννέα μήνες συναντιούνται με τους συμμετέχοντες, αρχικά δύο και στη συνέχεια τρεις φορές την εβδομάδα, χτίζοντας σχέσεις εμπιστοσύνης και μια ομάδα που έμαθε να συνεργάζεται, να ακούει και να στηρίζει ο ένας τον άλλον.

Η επιλογή των «Ορνίθων» του Αριστοφάνη, σε διασκευή της Παπαγεωργίου, μόνο τυχαία δεν ήταν. Το έργο αφηγείται την προσπάθεια δύο ανθρώπων να εγκαταλείψουν έναν κόσμο που τους απογοητεύει, δεν τους χωράει, και να χτίσουν μια νέα πολιτεία στον ουρανό, αναζητώντας μια διαφορετική εκδοχή της ελευθερίας. Μέσα στα τείχη μιας φυλακής, το κείμενο αποκτά αναπόφευκτα διαφορετικό βάρος. Οι έννοιες της φυγής, της ελπίδας και της αναζήτησης ενός καλύτερου τόπου παύουν να είναι απλοί θεατρικοί συμβολισμοί καθώς συνομιλούν με τις εμπειρίες των ίδιων των κρατουμένων.

Για τους συμμετέχοντες στο θεατρικό εργαστήριο, το θέατρο δεν είναι μόνο μια ευχάριστη δραστηριότητα του προγράμματος της φυλακής. Είναι μια ανάσα μέσα σε μια αυστηρά οριοθετημένη καθημερινότητα, που συχνά μοιάζει να έχει χάσει κάθε αίσθηση προοπτικής. Μέσα από τη διαδικασία έμαθαν να ακούν ο ένας τον άλλον, να περιμένουν τη σειρά τους, να συνεργάζονται και να αναλαμβάνουν ευθύνη απέναντι σε μια ομάδα.

Το αποτέλεσμα αυτής της πολύμηνης προσπάθειας παρουσιάστηκε τρεις φορές. Η πρώτη παράσταση δόθηκε αποκλειστικά για τους συγκρατούμενούς τους. Όπως μου είπαν οι ίδιοι, το γέλιο ήταν αβίαστο και η ανταπόκριση θερμή. Για λίγες ώρες, οι θεατές δεν ήταν κρατούμενοι που παρακολουθούσαν άλλους κρατουμένους. Ήταν ένα κοινό που διασκέδαζε με μια θεατρική παράσταση.

Τη δεύτερη παράσταση παρακολουθήσαμε δημοσιογράφοι, η διοίκηση του Σωφρονιστικού Καταστήματος Κορυδαλλού Ι, άνθρωποι του θεάτρου και εκπρόσωποι της Πολιτείας. Μετά το τέλος της, είχα την ευκαιρία να συνομιλήσω με ορισμένους από τους ηθοποιούς. Ο Ρένος περίμενε περισσότερο από όλες την τρίτη και τελευταία παράσταση, εκείνη που θα δινόταν για τις οικογένειές τους. «Αυτή θα είναι η πιο δυνατή», μου είπε. Ήξερε όμως ήδη ότι οι δικοί του άνθρωποι δεν θα κατάφερναν να έρθουν λόγω υποχρεώσεων, αλλά δεν τον πείραζε, καθώς η αποφυλάκισή του είναι πλέον ζήτημα ημερών. Ένας άλλος ηθοποιός μοιράστηκε με χαρά ότι φέτος ήταν η τρίτη του χρονιά στο θεατρικό εργαστήριο, με την ευχή να είναι και η τελευταία.

Στις συζητήσεις αυτές αντιλαμβανόσουν ότι η παράσταση ήταν μόνο η κορυφή μιας πολύ μεγαλύτερης διαδρομής. Το εργαστήριο είχε δημιουργήσει μια διαφορετική καθημερινότητα, έναν λόγο να περιμένουν την επόμενη πρόβα, έναν στόχο που έσπαγε τη μονοτονία του εγκλεισμού. Υπάρχει, βέβαια, και μια αντίφαση. Η συμμετοχή στο θεατρικό εργαστήριο δεν είναι ανοιχτή σε όλους. Οι κρατούμενοι πρέπει να πληρούν συγκεκριμένες προϋποθέσεις και να μην έχουν πειθαρχικά μέσα στη φυλακή, ώστε να εγκριθεί η συμμετοχή τους. Είναι μια εύλογη διαδικασία για τη λειτουργία του προγράμματος. Όταν όμως οι ευκαιρίες για δημιουργική απασχόληση είναι τόσο λίγες, δεν μπορεί κανείς να μη σκεφτεί πόσοι ακόμη άνθρωποι θα μπορούσαν να ωφεληθούν αν υπήρχαν περισσότερες αντίστοιχες πρωτοβουλίες.

Το θέατρο δεν αλλάζει το παρελθόν κανενός ούτε αναιρεί τις πράξεις που οδήγησαν αυτούς τους ανθρώπους στη φυλακή, όπως θα πει και η σκηνοθέτιδα στο τέλος της παράστασης ευχαριστώντας τους ηθοποιούς της. Μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τον εαυτό τους στο παρόν και, ίσως, να τους βοηθήσει να φανταστούν ένα διαφορετικό μέλλον. Μέσα σε έναν χώρο που είναι σχεδιασμένος για να στερεί την ελευθερία, η δυνατότητα να δημιουργήσεις, να εκφραστείς και να σταθείς μπροστά σε ένα κοινό γίνεται μια σπάνια εμπειρία ελευθερίας.